چهارشنبه سوری جشن استقبال از بهار

جشن و جشنواره ها 24 اسفند ، 1395 5 دقیقه
نگاهی به فرهنگ های دیرینه در سراسر جهان در می یابیم که هر یک از آنها بنا به پیشینه، داشته های تاریخی، اقلیمی و قومی خویش، رسم و رسوم و آیین هایی نمادین را ارج می نهند که بیشترشان ریشه هایی چند صد ساله و چندین هزار ساله در قلب فرهنگ آن مرز و بوم دارند.
1
ایرانیان به عنوان ساکنان یکی از قدیمی ترین سرزمین های جهان، در هزارتوی فرهنگ و تمدن بشریت پیشتاز بوده و مراسم ها و جشن های باستانی متفاوتی را به پا داشته اند. یکی از این مراسم های باستانی، جشنی است که با نزدیک شدن به آخر سال حال و هوایش به خوبی حس می شود و در مراسم بدرقه زمستان و به استقبال بهار رفتن حضوری دیرینه دارد.

نامش چهارشنبه سوری است و در آخرین سه شنبه سال، با آغوشی  پر از نور و شادی به میان مردم می آید تا رنگی تازه به شب های آخر سالشان بپاشد. این جشن پایش را از مرزهای ایران نیز فراتر گذاشته و ایرانیان ساکن در سایر کشورها را نیز به تکاپو انداخته است.

هوا تاریک می شود اما شعله های آتش در هر کوی و برزن لشگری از نور را راه می اندازند تا سیاهی را شکست دهند. مردم از روی آتش می پرند و می خندند و زیر لب به هنگام پرش می خوانند : زردی من از تو ، سرخی تو از من …

بد نیست در کنار لذت بردن از این همه سرور و شادی، نگاه نزدیکتری هم به این جشن باستانی داشته باشیم.
2_1

چرا غروب آخرین سه شنبه سال انقدر اهمیت دارد؟

چهارشنبه سوری نام جشنی است کهنه و دیرین که از دیرباز طی مراسم باشکوهی برگزار می گردد و با نام های جشن چهارشنبه پایان سال و شب چهارشنبه سرخ نیز شناخته می‌شود. این جشن به هنگام غروب آخرین سه شنبه سال آغاز می گردد.

اما این سه شنبه چه تفاوتی با دیگر روزهای سال دارد؟
3_1
گفته می شود زمانی که زرتشت، با رسیدگی به حساب های گاه شماری موفق به تنظیم و تدوین تقویم گردید، مصادف با سالی بود که تحویل سال به سه شنبه می افتاد. نیمی از آن سه شنبه از سال قدیمی به شمار می آمد و از ظهر به بعد، سال جدید آغاز می شد. از آنجا که در آن زمان هم آغاز هر روز را از نیمه شب حساب می کردند، فردای سه شنبه را به عنوان نوروز اعلام نمودند و شب پیش از آن را به جشن و سرور و آتش بازی پرداختند. سال ها گذشت و جشن گرفتن در آخرین سه شنبه ی سال بدون توجه به روز آغاز سال به صورتی فرهنگی دیرینه در آمد و پاس داشته شد.

البته قبول اسلام نیز تا حدی در پابرجای ماندن این جشن تاثیر داشته است. اعراب روز چهارشنبه یا یوم الربعا را روزی نحس می دانند و این امر بهانه ای شد تا ایرانیان با جشن و سرور به جنگ این نحسی بروند و آن را به در کنند. اعراب این شب را سور سرخ می نامیدند. آنها معتقد بودند که روزهای نحس و شوم را باید جشن گرفت تا شیاطین و اجنه فرصت رخنه در وجود آدمی را پیدا نکنند.

روز قبل از جشن چهارشنبه سوری

همه ی مردم از هر سن و سالی به تکا پو می افتند و همه در گیر و دار آماده شدن برای عید نوروز خودشان را برای برگزاری چهارشنبه سوری نیز آماده می سازند.
4
در چهارشنبه سوری رسم بر این است که کوچکترها در خانه ی بزرگ خاندان به رسم احترام گرد هم آیند و از کنار هم بودن لذت ببرند. به همین دلیل مردم به بازار می روند تا خرید کنند و آماده ی پذیرایی از مهمانان شوند.

انواع و اقسام مواد محترقه نیز به فروش می رسد و بالن های آرزو نیز بازار گرمی دارند. پیر و جوان سعی می کنند خودان را به بهترین شکل آماده کنند و شبی به یادماندنی را خلق نمایند.

روز جشن فرا می رسد…

در آخرین ساعات روز، کم کم صدای جشن و هیاهو به گوش می رسد. آتش ها برپا می شوند و هیجان در میان مردم به خوبی حس می گردد. آسمان سیاه شب، روشن است و به لطف نورافشانی ها، گاهی به رنگ قرمز ، سبز و یا زرد در می آید تا با آدمیان در شادی این جشن سهیم شود.
5_1
آتش بازی تنها قسمتی از این جشن پرماجراست؛ پس از اتمام آتش بازی خیابان ها خلوت می شود، مردم به خانه هایشان می روند و خود را برای قسمت دوم جشن یعنی در کنار یکدیگر بودن آماده می کنند.

این جشن مانند هر سنت دیگری رسم و رسوم خاص خودش را دارد که در ادامه به آنها می پردازیم:
۱- آتش افروزی و پریدن از روی آتش

آتش افروزی را می توان زیبا ترین و قدیمی ترین آداب مربوط به چهارشنبه سوری دانست که پس از سال ها هنوز هم بخش اصلی این جشن به شمار می رود. مردم آتش را در حیاط خانه، کوچه و یا محلی باز برپا می کنند و از روی آن می پرند. رسم بر این است که تعداد کوپه های آتش سه عدد باشد و به هنگام پریدن از روی آنها این عبارت خوانده شود:

زردی من از تو                           سرخی تو از من

این عبارت به معنای آن است که بیماری ها و ناخوشی ها را دور می ریزیم و سلامتی و تندرستی را در آغوش می گیریم.

در این میان سنتی کهن وجود دارد که در گذشته بخشی از مراسم آتش افروزی به شمار می آمده است ولی امروزه جایگاهی در میان مردم ندارد. در قدیم، مردم بر این اعتقاد بودند که خاکستر آتش چهارشنبه سوری شوم است. آنها خاکستر به جامانده را به کنار دیواری می ریختند و رسم بر این بود که اگر کسی خاکستر را بیرون ریخته باید در زند و کسی در درون خانه بپرسد : ” کیست؟ “
6_1
و او جواب دهد: ” منم “. سپس از او بپرسند : ” از کجا آمده ای؟ ” و او جواب دهد : ” از عروسی ” بعد به او بگویند : ” چه آورده ای؟ ” و او پاسخ دهد: ” تندرستی “

۲- آتش بازی

امروزه این جشن کمی از حالت سنتی خود خارج شده و رنگ دیگری به خود گرفته است. دیگر همه چیز فقط به برپا کردن آتش و پریدن از روی آن ختم نمی شود بلکه مواد و وسایل آتش بازی جلوه های متفاوتی را در کوچه و خیابان خلق می کنند و در عین زیبایی گاهی آزار دهنده نیز هستند.

نور افشانی، استفاده از منورها، فشفشه، آبشار ها و … باعث شده اند تا چهارشنبه سوری شکلی تازه به خود بگیرد و متفاوت تر از گذشته برگزار شود. آتش های رنگین در هر سو دیده می شوند و آبشارهایی از جرقه های آتش به چشم می خورند.

۳- بالن آرزوها

یکی از مراسم هایی که در چند سال اخیر جای خودش را در میان مراسم چهارشنبه سوری باز کرده است، به آسمان فرستادن بالن آرزو هاست. شما می توانید آرزو هایتان را به آسمان بفرستید و بالا رفتن آنها را تماشا کنید. ببینید که چگونه این نورها در سیاهی ، آسمان را روشن می کنند و به نقطه ای ریز بدل می شوند. این بالن ها به رنگ های مختلفی هستند و تصویری تازه را به آسمان می بخشند.
7_1
قبل از بالا فرستادن این بالن ها قطعه ای که در زیر بالن قرار گرفته و الکلی هست را روشن می کنند و به سختی و بیشتر اوقات در میان وزش باد آن را راهی آسمان می کنند.

۴- کوزه شکنی

این سنت از آن دسته سنت های فراموش شده ی این جشن باستانی است. بعد از درست کردن آتش و پریدن از روی آتش مقداری نمک به دلیل شور چشمی، یک سکه به نشانه ی تنگ دستی و مقداری زغال به دلیل سیاه بختی در کوزه ای سفالی می اندازند. سپس هریک از اعضای خانواده کوزه را یک بار دور سرش می چرخاند و نفر آخر کوزه را به بام خانه می برد و به کوچه می افکند و در همین حال می گوید:

    درد و بلای خانه را ریختم تو کوچه

و این گونه بدی و زشتی را از خانه خارج می کنند .

در میان برخی اقوام این رسم کمی متفاوت است. آنها عصر روز چهارشنبه سوری در هر خانه سفال کهنه ای را می شکنند و می گویند:

    برو چهارشنبه نحس، تا دیگر برنگردی، برو و تمام نُحوستَت را با خود ببر.

8_1
۵- قاشق زنی

این رسم را دختران و پسرانی که حاجتی دارند انجام می دهند. آنها قاشق در دست می گیرند و بر روی کاسه ای فلزی می کوبند و بر در هفت خانه می ایستند. صاحبان خانه ها از آن جایی که می دانند این افراد حاجتی دارند درون کاسه مقداری آجیل و یا پول و سکه می ریزند .

بر طبق سنت اگر کسی نتواند از صاحب خانه ها چیزی نگیرد حاجت او تحقق نمی یابد.

۶- فال گوش

دیگر مراسم فراموش شده ی چهارشنبه سوری، فال گوش است. در این شب کسانی که حاجت دارند، نیت می کنند و در چهارراه یا معبری به فال گوش می ایستند. آنها به حرف نخستین عابری که از کنارشان می گذرد، توجه می کنند و هر چیزی که او بگوید را بر اساس نیت خود به فال نیک یا بد می گیرند. اگر گفته ی عابر موافق با آرزوی وی باشد، آن آرزو را برآورده شده می پندارد.

برخی به جای رفتن به چهارراه و معابر، این کار را در پشت در اتاق انجام می دهند و نخستین سخنی را که از اتاق شنیدند به فال خوب یا بد برداشت می کنند.
۷- بخت گشایی

در گذشته ها در میان جشن وسرور چهارشنبه سوری، دختران دم بخت مراسم خاص خودشان را داشتند. یکی از این مراسم این بود که آنها مقداری نبات و هفت عدد گردو را از یک عطاریِ رو به قبله می خریدند و به دکان کوزه گری می بردند. کوزه گر، آنها را سوار چرخ کوزه گری می کرد و هفت چرخ می چرخاند. دختران در هر دور یک گردو می شکستند و شعرهای مخصوصی می خواندند. پس از پایان یافتن دور هفتم، پول و نبات به کوزه گر می دادند و به خانه باز می گشتند تا بختشان باز شود.
9
۸- کندر و خوشبو

یکی از آداب چهارشنبه سوری در گذشته های دور این بود که زنان به عطاری که دکانش رو به قبله باشد، می رفتند و با گفتن عبارت کندر وشا برای کارگشا از او کندر طلب می کردند. سپس تا عطار برود و آن را بیاورد فرار می کردند. آنها به دکان دیگری مراجعه می کردند و با گفتن کلمه خوشبو از عطار، اسفند می خواستند اما این بار هم در یک فرصت مناسب می گریختند. سپس با مراجعه به سومین عطاری، مقداری کندر و اسفند می خریدند و به محض رسیدن به خانه برای دفع چشم زخم و حل مشکل خود آن را دود می کردند.

۹- فال گرفتن با بولونی

یکی از شیرین ترین آداب قدیمی و از میان رفته ی چهارشنبه سوری فال گرفتن با بولونی است که بیشتر برای بازی و تفریح انجام می گرفت. بولونی به کوزه دهان گشاد کوچکی گفته می شود که در گذشته برای نگهداری ادویه خشک یا ترشی ومربا و غیره از آن استفاده می شد. در این مراسم زنان و دختران جوان گرد هم می آمدند و هر کسی یکی از چیزهایی را که به همراه داشت به عنوان نشانه به درون بولونی می انداخت.
10_1
آنها بر روی قطعه های کاغذ، اشعاری می نوشتند و آنها را هم به درون ظرف می انداختند. سپس یکی از آنها باید کاغذی را از درون بولونی بیرون می آورد و شعر روی آن را می خواند. او مجددا دست خود را درون بولونی می کرد و این بار یکی از اشیاء را از آن بیرون می کشید. آن شی به هر کس که تعلق داشت، شعر نیز به عنوان وصف الحال او و فالش در نظر گرفته می شد.
۱۰- توپ مروارید

توپ مروارید مراسمی مختص تهرانی ها بود. در میدان ارک تهران توپ کهن سالی قرار داشت که مدت صد سال در آنجا باقی مانده بود. شب های چهارشنبه سوری زنان و دختران برای باز شدن بخت و گشایش کارهایشان از توپ بالا می رفتند و بر روی آن می نشستند و یا از زیر آن عبور می کردند. پس از این کار معتقد بودند که حاجتشان برآورده می شود.

خوشمزه های چهارشنبه سوری

همه چیز به آتش بازی و پایکوبی ختم نمی شود. خوراکی های مخصوص این جشن هم جزیی از خوشگذرانی آن به شمار می آیند و عبارتند از:
۱- آجیل چهارشنبه سوری

تهیه و خوردن آجیل شور و شیرین یکی از قسمت های خوشمزه ی چهارشنبه سوری است. این آجیل، علاوه بر مواد اصلی آجیل شور، برگه هلو و زردآلو، قیسی، کشمش سبز، مویز، باسلق، پسته و بادام و فندق بونداده، نقل، شکرپنیر و مغز گردو هم دارد. هنگامی که خانواده ها دور هم می نشینند و گرم صحبت می شوند آجیل خوردن بسیار دلچسب تر می شود .

در گذشته زنان در پی رسیدن به حاجت از دکان آجیل هفت مغز یا همان آجیل چهارشنبه سوری را می خریدند و میان خود و یا دیگران پخش می کردند . در حین پاک کردن آجیل داستان خارکن (یکی از داستان های کهن) را به زبان می آوردند .

به اعتقاد مردم خوردن این آجیل در شب چهارشنبه سوری شگون دارد و باعث خوش یمنی است. همچنین رسم بر این بوده که در انتهای شب این آجیل ها میان افراد خانواده تقسیم می شد تا مبادا حیف شوند.

۲- آش بیمار

در قدیم الایام، رسم بر این بود که اگر خانواده ای بیمار و یا حاجتی داشت آشی به نام آش بیمار درست می کرد و آن را به نیازمندی و یا بیمار دیگری نذری می داد و این گونه در پی رسیدن به حاجت یا بهبود بیماریش می رفت . در اصل مقداری از آن را به بیمار می دهند و باقی مانده ی آن را میان فقرا پخش می کردند .

امروزه اما خبری از این رسم نیست بلکه در هر شهر و دیاری آشی بنا به فرهنگ آن منطقه تهیه و مصرف می گردد.

۳- غذا های خوشمزه چهارشنبه سوری

در این شب در کنار جشن گرفتن و شادی کردن، غذا های بسیار خوشمزه ای توسط بانوان خانواده آماده می شود و همه در کنار هم از میل کردن آن لذت می برند؛ غذا هایی که از گذشته های دور طبخ می شده اند و امروزه نیز سفره ها را رنگین می کنند .

یکی از معروف ترین غذا های شب چهارشنبه سوری ماهی دودی است که همراه با پلو میل می شود. دلمه ی برگ مو که بسیار لذیذ است از دیگر غذا های مربوط به این جشن است و در این میان پلوی هفت رنگ با خلال نارنج یا پرتقال یا حتی هویج، کشمش، زرشک، خلال بادام، خلال پسته، خرما و مربای آلبالو، رنگ تازه ای به جشن می دهد.


چهارشنبه سوری در نقاط مختلف ایران

همانگونه که بسیاری جشن ها در میان اقوام ساکن در سرزمین ایران، به شیوه ای خاص برگزار می شود، چهارشنبه سوری هم آداب خاص خودش را دارد. در ادامه به برخی از مراسم ها ویژه ی ایرانیان در چهارشنبه سوری اشاره می کنیم:

در شهر بانه، زنان در شب چهارشنبه سوری، دسته ای از موی کودکان خود را می برند و به دور می اندازند. آنها معتقدند این کار آسیب را از بچه ها دور می کند و بر این باورند که انجام ندادن این کار، بلاها را به سال جدید انتقال می دهد.

در ماسال، خانم خانه از تمام غذاهای طبخ شده برای این جشن، بشقابی در ایوان خانه و در جای بلندی موسوم به تجر می گذارد. آنها بر این باورند که بانویی به نام چهارشنبه خاتون در سه شنبه ی آخر هر سال به روستا سر می زند و وقتی خانه ها را پس از خانه تکانی، تمیز می بیند، از غذای گذاشته شده در ایوان می چشد و برای اهالی خانه دعای خیر می کند تا برکت و رزق و روزی به سراغ آنها بیاید.

تخم مرغ شکنی یکی از بازی های مرسوم این شب در مناطق کردنشین است که با رقص و پایکوبی و شکستن تخم مرغ انجام می شود. برای اینکار تخم مرغی رنگی را در مشت یک نفر می گذارند به طوری که سر آن بیرون باشد. شخص دیگری نیز با تخم مرغ خود به آن ضربه می زند. در این ضربه هریک از تخم مرغ هر کس که شکست بازنده است و باید تخم مرغی را به فرد برنده تقدیم کند.

در شمال غرب و غرب ایران مراسمی به عنوان شال اندازی رواج بسیاری دارد. در این مراسم مردم از بالای پشت بام شالی بلند را به درون خانه ها آویزان می کنند. مردم نیز به درون آن آجیل و میوه می ریزند و سپس افراد از بالای بام شال را می کشند.

آیا این جشن به زیبایی گذشته برگزار می شود؟

چهارشنبه سوری هم مانند هر مراسم فرهنگی دیگری در گذر زمان دچار تغییراتی شده و چهره ی کاملا جدیدی به خود گرفته است. شاید هنوز آتشی روشن شود و از روی آن بپرند ولی دیگر خبری از برگزاری دیگر آیین ها نیست. به جای انجام آیین های باستانی، امروزه استفاده از مواد منفجره ، آتش بازی های بزرگ ، به خیابان آمدن و … جایگزین شده است و مردم به نوعی دیگر این شب را جشن می گیرند .

از بوی سوختن کاغذ و زباله ها به جای چوب های خشک و بوته ها که بگذریم، سهم رفتگران و ماموران شهرداری از این جشن، تنها زباله و پس مانده های آن است. زمانی که مردم پس از جشن، خسته هستند و به خواب فرو می روند، این انسان های زحمت کش در حال تمیز کردن شهر هستند تا زمانی که فردا از راه می رسد شهر تمیز باشد.
11
آن مراسم های قدیمی و جالب جایشان را به صداهای مهیبی داده اند که از انفجار مواد محترقه به گوش می رسد. هر سال بسیاری قربانی یک شیطنت می شوند و مشکلات زیادی را ایجاد می کنند. چه خوب است که زمانی که شاد هستیم به فکر دیگران هم باشیم تا مبادا باعث ناراحتی ایشان شویم. استفاده از این گونه مواد منفجره برای سالمندان و یا کسانی که مشکلی دارند به هیچ عنوان شادی آور نیست و ممکن است برای آن ها مضر هم باشد و باعث ناراحتی شود .
12

این رسم دیرین که قرار بود بهانه ای برای گرد هم آمدن باشد حالا دلیلی برای ترس شده و به جان مردم افتاده است. هر ساله گزارش هایی مبنی بر سوختگی های شدید ، جراحات و یا حتی مرگ در شب این جشن هستیم. مطمئن باشید اگر این جشن هدفی به جز شاد کردن دل ها و پاک کردن روح از بدی و حس آرامش داشت در طول تاریخ از بین می رفت و امروزه به نیکی از آن یاد نمی شد .

14

13_1

مشاوره رایگان